Những năm gần đây, xã hội cổ súy rất nhiều cho việc sử dụng gạch không nung hiện đại, thân thiện với môi trường trong các công trình xây dựng.
Nhưng không phải ai cũng nhận ra, có một loại gạch không nung được đưa vào sử dụng từ rất lâu và rất nổi tiếng. Đó là gạch đá ong của xứ Đoài (thuộc Hà Tây cũ, nay thuộc TP Hà Nội). Loại gạch này còn được gắn liền với tên tuổi của một làng quê thuần việt là làng cổ đá ong Đường Lâm.
Cuốn hút
Nếu loại gạch thông thường sau khi làm đất, xẻ khuôn, phơi nắng thì phải qua một khâu quan trọng, mất thời gian và tốn kém là nung thì gạch làm từ đá ong sau khi phơi nắng, cứ thế đưa vào xây dựng. Người xưa thường dùng vữa hoặc hỗn hợp bùn, trấu để gắn kết các viên gạch đá ong lại với nhau.
Đá ong còn có một đặc điểm nổi trội khác là hấp thụ nhiệt kém, tỏa nhiệt nhanh. Thế nên, công trình sử dụng vật liệu đá ong mát về mùa hè, ấm áp vào mùa đông.
Chính bởi nguồn vật liệu sẵn có, rẻ, tiện ích, phù hợp với điều kiện vi khí hậu địa phương nên người xứ Đoài sử dụng đá ong rất nhiều, từ những công trình lớn, hoành tráng như đình làng, nhà thờ họ đến những công trình bình dị, gần gũi hơn như nhà ở, tường rào…
Để rồi, giờ đây, đến Đường Lâm, du khách thực sự bị cuốn hút bởi các bức tường xưa cũ, mái ngói rêu phong, cổng nhà xây dựng khá cầu kỳ và cánh cổng gỗ bạc phếch, cũ kỹ… Nhất là những bức tường rào cao chừng 2m và tường bao che các nhà (chạy dọc theo hai bên ngõ xóm của làng cổ) được xây dựng chủ yếu bằng đá ong và gạch đất. Chúng hoặc không trát vữa, hoặc có trát nhưng phần nhiều bị bong tróc, mang đậm dấu ấn xưa cũ…
Còn những nhà văn, nhà báo thì tốn không biết bao nhiêu giấy mực, những tay nhiếp ảnh tốn biết bao thời gian, kiểu máy để đặc tả nét xù xì, thô ráp của đá ong khi bắt nắng trở nên vàng rực rỡ, hay vẻ thâm trầm, bí ẩn của mắt đá trải qua mưa nắng, thời gian…
Mai một
Ngày nay, ở Đường Lâm nói riêng, xứ Đoài nói chung, trong những công trình xây dựng, vật liệu đá ong không còn được chuộng dùng như trước nữa. Lý do, vật liệu hiện đại cho người dân nhiều sự lựa chọn khác nhau, phù hợp với khả năng kinh tế của mỗi gia đình. Hơn nữa, ưu thế ngày nào của đá ong hiện không còn nữa. Cốt nền đá ong cạn kiệt dần. Người ta khó tìm được nguồn khai thác đá ong hơn trước. Và nhất là tiền công khai thác đá ong cao. Đá ong đã trở thành nguồn vật liệu đắt tiền so với vật liệu xây thông thường.
Đá ong đã không còn là sự lựa chọn ưu tiên của người xứ Đoài nữa. Ngay cả khi đá ong được khoa học hiện đại đánh giá là vật liệu thân thiện môi trường thì đá ong cũng chỉ là sự lựa chọn của một số ít công trình mà gia chủ có ý thể hiện gu thẩm mỹ lạ, một cách chơi sang, một cách thể hiện đẳng cấp…
Chia sẻ với chúng tôi, anh Nguyễn Văn Mười (thôn Yên Mỹ, xã Bình Yên, huyện Thạch Thất) - người chuyên nhận làm các công trình xây tường, cổng, giếng đá cho các làng cổ, chùa chiền, các ngôi biệt thự trên toàn quốc - cho biết: Hơn chục năm làm nghề, anh đã từng đi khắp từ Bắc vào Nam, làm không biết bao nhiêu công trình bằng da ong phục vụ yêu cầu của khách. Một trong những công trình đá ong mới nhất của anh là cổng chùa Đại Lợi của thôn nhà. “Để làm được chiếc cổng bằng đá này, ngoài bộ óc tính toán về kỹ thuật kết cấu, cần phải có hoa tay và trình độ. Bởi rất khó tạo ra các hoạ tiết, hình cong từ đá. Tiếp đến phải tính toán sao cho các lớp đá chồng lên thẳng tắp không cong, lệch so với các đường chỉ, lúc đó mới tạo ra dáng vẻ cổ kính, hoành tráng của công trình bằng đá ong được”.
Anh cũng kể: Mặc dù trong làng cũng có mấy người làm nghề nhưng cũng chỉ dừng ở mức vọc vạch, đẽo đá bán làm gạch xây nhà chứ để làm được đồ cao cấp, mang tính nghệ thuật cao rất hiếm... “Nghề làm đá rất lạ, vì không có trường lớp nào đào tạo, lại cũng không phải là nghề gia truyền. Chỉ những người có kinh nghiệm, làm lâu trong nghề mới có thể biết được đâu là đá đạt chuẩn, đạt độ dẻo và dai để chế tác ra các sản phẩm chất lượng, có tính nghệ thuật cao”.
Rồi anh tần ngần: “Việc khai thác đá ong mãi rồi cũng hết. Cái còn lại là những di sản văn hoá không bao giờ mất được. Đó là những công trình bằng đá ong sẽ mãi trường tồn cùng thời gian”.
Nghe anh Mười nói chuyện, chúng tôi càng thấm thía: Dù người Đường Lâm có đau đáu, mong muốn bảo tồn không gian, kiến trúc truyền thống thì cũng chẳng dễ dàng lựa chọn đá ong, kết cấu gỗ trong việc xây dựng ngôi nhà mới, thay thế ngôi nhà cũ xuống cấp, xập xệ. Điều này cắt nghĩa vì sao người ta e ngại, làng cổ Đường Lâm, không gian truyền thống của xứ Đoài đang thay đổi và sẽ còn thay đổi...
Nhị Gia
0 nhận xét:
Đăng nhận xét